✍ یک بررسی بیطرفانه بر حق ایران در دریافت عوارض تردد از مسیر تنگه هرمز داشته باشیم .
👎بر اساس حقوق بینالملل، ایران مجاز نیست که عبور و مرور در تنگه هرمز را برای کشتیهای خارجی مسدود یا مشروط کند. در اینجا دلایل اصلی قانونی آن را بررسی میکنیم:
۱. اصل عبور ترانزیت (Transit Passage)، یک حق غیرقابل تعلیق
تنگه هرمز به عنوان یک آبراه بینالمللی برای کشتیرانی، مشمول رژیم حقوقی “عبور ترانزیت” است. این اصل در کنوانسیون حقوق دریاها (UNCLOS) به رسمیت شناخته شده و بسیاری از حقوقدانان آن را بخشی از حقوق بینالملل عرفی میدانند که حتی برای کشورهای غیرعضو نیز الزامآور است .(👈عرفی نه قانونی!)
· ماده ۳۸ کنوانسیون: به کشتیها و هواپیماهای همه کشورها حق میدهد برای عبور “مستمر و سریع” از تنگه، آزادانه تردد کنند .
· ماده ۴۴ کنوانسیون: به صراحت کشورهای حاشیه تنگه را از “ممانعت یا تعلیق” عبور ترانزیت منع میکند .
۲. استدلال حقوقی ایران و چالش آن
· ایران این کنوانسیون را تصویب نکرده و معتقد است که رژیم “عبور بیآزار” (Innocent Passage) در آبهایش حاکم است که طبق آن میتواند برای حفظ امنیت، عبور را موقتاً متوقف کند .
· چالش حقوقی: اما این استدلال با دو مشکل اساسی روبرو است:
- مخالفت با عرف بینالملل (عرف نه قانون): جامعه بینالملل، به ویژه کشورهای صاحب ناوگان تجاری، رژیم “عبور ترانزیت” را عرفی میدانند که قابل تعلیق نیست .( عرف است نه قانون)
- حق اعتراض به عنوان دولت معترض: ایران در طول تاریخ همواره به این قاعده عرفی اعتراض داشته است. برخی تحلیلها معتقدند این ممکن است ایران را به عنوان یک “معترض دائمی” (Persistent Objector) از الزام به رعایت آن معاف کند .
۳. اقدامات عملی ایران و ناقض بودن آن
اقدامات اخیر ایران، از جمله دریافت عوارض تا سقف ۲ میلیون دلار و اعمال کنترل بر تردد، از نگاه حقوق بینالملل اقدامی یکجانبه و غیرقانونی محسوب میشود . حقوقدانان این اقدام را مصداقی از “ممانعت” از حق عبور ترانزیت میدانند که مغایر مواد ۲۶ (ممنوعیت دریافت عوارض صرفاً به دلیل عبور) و ۴۲ (قوانین نباید حق عبور را مختل کنند) کنوانسیون است .
❌و اما نکته اینجاست:
۴. استثنای مهم: وضعیت درگیری مسلحانه است
❌⛔️تنها حالتی که این قوانین تغییر میکند، وضعیت درگیری مسلحانه است. در زمان جنگ، قوانین حقوق مخاصمات (مانند قوانین مندرج در منوال سان رمو) میتوانند اعمال شوند که بر اساس آن، یک کشور متخاصم میتواند تنگه را به روی کشتیهای دشمن ببندد، اما هنوز موظف است به حق عبور کشتیهای بیطرف احترام بگذارد . بنابراین حتی در زمان جنگ نیز ممانعت کامل از تردد کشتیهای بیطرف، غیرقانونی ارزیابی میشود البته کشتی های بیطرف برای عبور امن و یا اسکورت امن در زیر آتش توسط قدرت حاکم در تنگه ، طبیعتا باید هزینه ای پرداخت کنند..
😒🔥پس اتش بس زود هنگام این امکان را از دستمان خارج کرد.. چون در شرایط جنگی حق گرفتن عوارض توسط ایران قابل اعتراض نبود. و به همین دلیل هم تجزیه و تحلیلها و محاسبات رویترز و بقیه صاحب نظران در مورد حق دریافت عوارض ایران در زمان جنگ متفاوت از تحلیل هایشان در زمان بعد از تفاهمنانه و پایان جنگ است. حال درایت رهبری معظم در استفاده از “سکوت میدان نبرد” بجای پایان نبرد و یا اتش بس را بیشتر درک میکنیم.
دکتر محبوبه حقیقی